extends en.pug
block header
h1 E<i>stas du kontinentoj</i>
block content
p
strong.bigtext D<i>um dekoj da jaroj,</i>
| la homaro batalas stulte kontraŭ si, pri tiu demando: kiom da kon­ti­nentoj estas?
p Respondoj varias. Sep? Ses, ĉar Ameriko estas unu kon­ti­nento? Ok, ĉar se Eŭropo validas, Hindio validus ankaŭ? Eble ili ambaŭ estas nuraj partoj da Eŭrazio — do kvin? #[em Kvar], ĉar “Eŭr­afr­azio”?
p Sufiĉe. Estas du:
img#oecumene-map(src=qua('oecumene.png'), alt="Mapo de Eŭropo, Azio, Afriko, kaj Aŭstralio.")
p
strong.bigtext.ecumene O<i>jkumeno</i>
| enhavas tion, kion oni tradicie nomas la “malnova mondo”, ankaŭ la disajn insulojn de Aŭstralio kaj la Pacifikaj maroj. Ĝi etendiĝas de la glaĉeroj islandaj kaj sablaj saharaj dezertoj ĝis bornea pluv­arb­aroj kaj la brutala aŭstralia interno. Ĝin loĝas pli ol 6.6 miliardoj da homoj, granda plejmulto da la munda loĝantaro.
ul
li
strong.ecumene Plej granda urboj
ul
li Tokio
li Ĝakarto
li Delhio
li Manilo
li Seulo
li Mumbajo
li
strong.ecumene Plej elstaraj montoj
ul
li Ĉomolongmo
li Kilimanĝaro
li Punĉak-Ĝajo
li Elbruso
li M-to Blanka
li Damavando
li
strong.ecumene Plej longaj riveroj
ul
li Nilo
li Jangzio
li Jenisejo
li Flava
li Obo
li Kongo
img#cemanahuac-map(src=qua('cemanahuac.png'), alt="Mapo de Ameriko kaj Antarkto.")
p
strong.bigtext.cemanahuac S<i>emanavako</i>
| (say·mah·#[+sc('nah')]·wack) ampleksas la “nova mundo”, de alaskaj fjordoj kaj la marĉoj de la Misisipio ĝis glacia Antarkto kaj la pulmoj de la mondo en Amazonio. 960 milionoj da homoj loĝas en ĝin, sed preskaŭ neniom havas domon en la fridegaj sudaj dezertoj.
ul
li
strong.cemanahuac Plej granda urboj
ul
li Nov-Jorko
li San-Paŭlo
li Meksikurbo
li Los-Anĝeleso
li Bonaero
li Rio-de-Ĵanejro
li
strong.cemanahuac Plej elstaraj montoj
ul
li Denalio
li Akonkagvo
li M-to Kolombo
li M-to Logano
li Pinto de Orizabo
li M-to Vinsono
li
strong.cemanahuac Plej longaj riveroj
ul
li Amazono
li Misisipio
li Plata
li Makenzio
li Tokantinso
li Jukono
p
strong.bigtext A<i>mbiguaĵoj</i>
| ekestas en apud­bordaj insuloj, ke oni eble ne povas atribui al iu ajn el la kon­ti­nentoj, kiel izolitaj insuloj de la Pacifiko kaj Atlantiko. Mi provis bone desegni puran linion.
p #[strong.ecumene Islando] lokas sin inter du tektonaj platoj, sed ĝi sendube estas parto de Ojkumeno, kolonita de orienta norvegoj anstataŭ okcidenta inuitaj. Similaj kialoj validas por #[strong.ecumene Svalbardo] kaj #[strong.ecumene Janmajeno], maldense loĝantaj insoluj sub norveguja regado.
p La #[strong.ecumene Acoroj] havas fortajn kulturajn ligojn kun Por­tu­gal­ujo, do malgraŭ la loko de Floreso kaj Korvo sur la nord­amerika plato, ili grupiĝis kun la cetero en Ojkumeno.
p La #[strong.cemanahuac Ker­ge­lenoj] sekure falditas sub la antarkta konverĝo sur sia propra sub­konti­nento, ke etendas sian teran manon sud­polusen: pli certa regiono da Se­ma­na­vako, kiel #[strong.cemanahuac Herdo kaj la Mak­donaldaj].
p La insuloj de Pacifiko longe nomiĝas, kun Aŭstralio, la “kon­ti­nento” Oceanio; preskaŭ ĉiujn in­klu­zivas Ojkumeno, eĉ la politike amerikan #[strong.ecumene Havajon] kaj #[strong.ecumene Pask­insulon]. #[strong.cemanahuac Kli­per­tono] kaj la #[strong.cemanahuac Galapagoj] apartenas anstataŭe Se­ma­na­vako, pro ke ili estas multe pli proksimaj al tiu ĉeflando, kaj iliaj mal­kovr­antoj estis orientaj ko­lon­istoj, ne ok­ci­dentaj poli­nezi­anoj.
p Fine, tra­faden­igi la kudrilo de la Beringa maro estas delikata tasko. Longa­tempaj kulturaj ligiloj kunigas la plej­orientaj tundroj siberiaj kaj la plej­ok­ci­dentaj ĉiroj alaskaj sen evidenta rompo­punkto, ĉar la nord­amerika plato pli­long­iĝas fore en Rusujon. La neideala sed plej bona maniero dividi ĝin estas politika: Rusuja insuloj, ekzemple #[strong.ecumene Granda Diomedo] kaj la #[strong.ecumene Ko­man­dor­ski-insuloj] estas ojkumena, sed Usona insuloj, ekzemple #[strong.cemanahuac Malgranda Diomedo], #[strong.cemanahuac Sankt-Laŭrenco], kaj #[strong.cemanahuac Attuo], estas se­ma­na­vaka.